Da burbulla financeiro/inmobiliaria ás novas burbullas especulativas da enerxía e dos alimentos. A crise do modelo neoliberal e propostas alternativas.

Xavier Vence. Catedrático de Economía Aplicada da Universidade de Santiago.

A reflexión que hoxe quero compartir convosco é sobre momento que estamos vivindo na evolución da economía mundial e, polo tanto, tamén da galega. Atravesamos un tempo de crise, en realidade estamos inmersos na fase de estalido da mesma e nos vindeiros meses veremos máis abertamente as súas consecuencias. Hoxe quixera poñer ao descuberto as causas que a provocaron; cal foi o modelo económico que conduciu a esta situación e cales poden ser, finalmente, os escenarios de saída, discutindo tanto as propostas que se plantexan desde dentro -por parte dos que conducen este modelo económico- como outras posíbeis alternativas que se poden plantexar desde fóra dese ámbito, á marxe do que é a liña dominante na dirección da política económica mundial e tamén da deste país.

A foto do momento, da última parte de 2007 e comezos de 2008, está focalizada nas turbulencias do mundo das finanzas, na crise do sistema financeiro, das bolsas de valores e dos axentes principais que actúan nos mesmos: bancos e fondos. Certamente eses son os ámbitos e os axentes principais desta deriva crítica pero non os únicos que participan nesta crise e, desde logo, non son os únicos que a padecen. Para a maioría da xente e para o noso país o problema non fixo máis que comezar.

Do endebedamento masivo á crise financeiro/inmobiliaria

Efectivamente, a crise financeira é a parte máis rechamante, recoñecida e publicitada da crise actual. Pero as súas raiceiras son máis fondas; esta crise é consecuencia da profunda fraxilidade do modelo económico neoliberal, da inestabilidade derivada dunha distribución da renda tan desigual que impide unha evolución da demanda acompasada coa evolución da oferta. A crise abrolla como consecuencia dunha dinámica anterior asentada nun modelo de crecemento lento, que ten unha baixa capacidade para xerar e incrementar os ingresos derivados da produción (tanto os salarios como os beneficios xerados en actividades produtivas). Nun modelo baseado na moderación salarial os ingresos aumentan lentamente e o consumo e a demanda tenderán a medrar tamén lentamente, impedindo a expansión dos mercados e dos negocios. Se o baixo ritmo de crecemento dos salarios non garante a creación de mercados para a ampliación da acumulación do capital entón os xestores das políticas tratan de buscar outras vías alternativas para estimular a demanda. Nese marco a expansión da demanda tiña que apoiarse noutros mecanismos. Un deles é a promoción de exportacións, a famosa competitividade, para conseguir mercados fóra do país; pero iso ten un límite na medida en que todos os países queiran facer o mesmo. A outra vía para impulsar a demanda é a xeneralización da venda a crédito, asumindo o compromiso de pagamento no futuro ou mediante o crecente endebedamento da poboación (e dos demais axentes do sistema) coas entidades de crédito. Para darlle saída á produción e ampliar os mercados non chegaba coa capacidade de compra das rendas altas, era preciso tirar da capacidade de compra da poboación que tiña ingresos modestos e, mesmo, reducidos. A única forma de integralos na roda do consumo de masas (se os salarios non aumentan) é fomentar o endebedamento e a compra a crédito, contra as rendas futuras. Este patrón de funcionamento provocou un masivo endebedamento da poboación naqueles países que máis se embarcaron neste modelo (EEUU, Reino Unido, España, etc.), pero en maior ou menor medida foi un patrón que se difundiu en boa parte do mundo. O artífice dese endebedamento xeneralizado é un sistema financeiro crecentemente desregulado.

No caso de EEUU é extraordinario o nivel de endebedamento alcanzado, pero España e Galiza non lle quedan moi atrás. Chega un punto no que o nivel de endebedamento das familias está moi por riba do seu nivel de renda. O nivel de endebedamento actual da economía norteamericana triplica o seu PIB e o das familias está no 120% da renda xerada. É un nivel elevadísimo e, obviamente, calquera persoa con sentido común e sabendo sumar e restar, dáse conta de que iso non é sostíbel a longo prazo.

Igual ocorre aquí en Galiza e en España. Tradicionalmente eramos unha economía bastante aforradora. Porén, nos últimos anos, deixamos de selo e pasamos a ser unha economía que tamén tirou do consumo en base ao crédito e ao endebedamento: para a compra de vivenda, para o investimento e tamén para o consumo (coche, electrodomésticos, viaxes, etc.). O nivel medio de endebedamento acércase ao 80-90% do ingreso. Máis do 20% dos fogares están hipotecados.

Esta situación de endebedamento xeneralizado foi unha opción deliberada de política económica pola que se optou desde os anos oitenta e, sobre todo, a partir da crise e recesión do 2001, co obxectivo de bombear ao propio sistema. Nese ano produciuse a crise daquela chamada “nova economía” que prometera converterse no futuro da economía mundial pero que crebara sen previo aviso: a crise das “puntocom”. Aquela foi a crise da burbulla das “puntocom” que se alimentara cunha fulgurante carreira especulativa na segunda metade dos noventa. O que nos pon xa na pista dun trazo básico das últimas décadas: aquí imos de burbulla en burbulla até a burbulla seguinte.

Cando rematou a burbulla das “puntocom” a economía non tiña visos de recuperación. O que fixeron os xestores da política monetaria, en particular dos EEUU, foi reducir os tipos de xuro de forma moi considerábel, desregular o sistema financeiro suficientemente, como para que puidese ampliarse o abano de créditos concedidos, e reducir o nivel de garantías para a súa concesión. Dese xeito, foise metendo no sistema como clientela a unha parte da poboación que, até ese momento, non tiña posibilidade de acceder ao crédito. Iso derivou nun sistema de endebedamento e de crédito no que se asumía un compromiso de por vida, en condicións obviamente leoninas, con créditos concedidos en moi más condicións e con tipos de xuro tres, catro ou cinco veces por enriba do normal. Tipos de xuro moi altos cos que os bancos trataban de compensar o feito de que os créditos concedidos terían dificultades de recuperación e de cobro posterior, ou sexa, como contrapartida ás dificultades de cobro ou ao risco de insolvencia.

Algo parecido foi o que se fixo aquí, con algúns matices. Coa entrada do euro, os tipos de xuro establecidos polo Banco Central Europeo tamén foron baixos (3-4%), sobre todo para unha economía como a nosa que viña acostumada a tipos de xuro dúas ou tres veces superiores; dado que, ademais, a inflación aquí era moi superior á alemá e a europea en xeral resultaba que para nós o tipo de xuro real era cero ou case cero. Nesas condicións a invitación a solicitar créditos é moi tentadora. Para facilitar aínda máis as cousas e facer asumíbeis e atractivas as hipotecas, os bancos adicáronse a prolongar os prazos, pasando de períodos normais de 15 anos a hipotecas a 30 anos ou máis. Relaxáronse as condicións e garantías, abríronse liñas especiais para clientes de maior risco, iso si, con tipos de xuro moito máis altos! Tamén houbo unha política “agresiva” nos créditos ao consumo. Houbo algún banco pequeno, por exemplo o Banco portugués ‘Banco Mais’, que penetrou en Galiza nos últimos anos e que se especializou nese segmento, en conceder créditos ao consumo ao 15-25%, a un tipo de persoas ás que o resto do sistema financeiro non lles concedía créditos: inmigrantes, xente que está en situación de insolvencia... Persoas ás que ese banco si dá créditos, correndo moito risco na súa recuperación, cun contrato e cun tipo de xuro do 25%. Como non hai lei de usura todo é posíbel.

No caso de EEUU isto xeneralizouse e chegou a millóns de persoas que se viron metidas nesa roda. Unha vez que esa xente estaba metida na roda, o que fixeron os bancos foi empaquetar esas hipotecas e créditos con outras cousas e convertelas nun produto financeiro que colocan nos mercados: é o que se chama securitization ou ‘titulización’. Isto consiste en converter o crédito nun título negociábel nos mercados bancarios e interbancarios, un produto financeiro máis. Estes títulos “empaquetados” fóronse colocando nos mercados financeiros e vendendo, de tal forma que quen o compra non sabe realmente o que hai detrás e non sabe se é solvente ou non. Só sabe que compra un paquete que ten asociado un tipo de xuro altísimo –do 10-20%- e, polo tanto, unha rendibilidade moi elevada. Con eses créditos convertidos en títulos os bancos poñen en marcha unha estratexia agresiva de apancamento financeiro, é dicir, piden prestado diñeiro a outros bancos contra eses supostos “títulos”, ese diñeiro vólveno prestar a calquera, logo eses créditos volven ser empaquetados e utilizados para pedir prestado máis diñeiro nos mercados financeiros e así seguido, nunha espiral infinita que lles permite a eses bancos captar moitos recursos a conta duns activos realmente ficticios. Iso púxose a circular polo mundo adiante, porque as axencias de clasificación de risco (rating) non funcionaron como debían; diso derivou o feito de que eses produtos se espallasen por todo o mundo, co que se conseguiu involucrar a todo o sistema financeiro mundial. Este é o tipo de problemas que está na base das hipotecas “subprime”, as hipotecas lixo. É dicir, o problema non está realmente nas hipotecas en si mesmas senón na súa utilización por parte dos bancos para construír uns activos ficticios que lles permitiron xerar unha bóla de neve de captación de recursos financeiros sen soporte real, poñendo en circulación no sistema unha cantidade desproporcionada de diñeiro ficticio. Nese contexto aparecen uns “tabeiróns” aínda máis agresivos, os Hedge Funds, abertamente especulativos, que agravan aínda máis o problema, supostamente asegurados por un tipo de sociedades, as monoline, que cando estala o problema resultan ser un bluff porque realmente non teñen fondos para asegurar os desfalcos dos seus asegurados. En fin, unha maraña financeira que ía encubrindo as irresponsabilidades especulativas de toda a cadea até que, como toda burbulla ficticia, iso acaba estalando. Un dos máximos expoñentes dos Hedge Funds e primeira fortuna mundial, Warren Buffett, non tivo empacho en cualificar ese tipo de enxeñería como “armas financeiras de destrución masiva”. Iso foi hai xa cinco anos, a destrución masiva empeza agora!

O problema financeiro dos últimos meses arrincou así. Desde principios da década foi aumentando o volume de familias con poucos recursos endebedadas até as orellas con taxas de xuro elevadas. O que ocorre é que, por outro tipo de razóns, o tipo de xuro comezar a aumentar, porque hai que financiar toda a desfeita do endebedamento do Estado americano derivado dos gastos da guerra de Iraq. Unha desfeita que coincide no tempo cunha redución de impostos ás grandes fortunas, do que deriva unha diminución dos ingresos fiscais e un incremento do déficit público. Para iso teñen que recorrer a créditos no interior e no exterior; co paso do tempo chega un momento no que para poder captar diñeiro prestado os EEUU teñen que subir os tipos de xuro.

Esa suba empezou a producirse en 2005 e a partir de aí xa empeza o problema en serio, con todo o país endebedado até as orellas... e un pouquiño por riba das orellas; coas capas máis pobres da poboación tamén metidas na roda do crédito en condicións de insolvencia, comprometidos de por vida, pero sen capacidade de pagar ou con moito risco a pouco que muden as condicións do mercado laboral. Efectivamente, os tipos de xuro comezan a aumentar pouco a pouco e se aumentan un punto os niveis dos tipos básicos que regula a reserva federal ou un banco central calquera, podemos imaxinar canto aumentan para aquel que tiña negociado un crédito a un 10% ou 15%... Aumenta de xeito máis que proporcional: o que tiña no 10 pasa ao 15 e o que o tiña no 15 pasa ao 20. A imposibilidade de pagar os xuros vaise facendo máis evidente e a morosidade aumenta.

Iso comeza a provocar a crise do sistema bancario, non só dos bancos que directamente concederon as hipotecas naquelas condicións senón que todo o sistema bancario está pillado con ese tipo de produtos “empaquetados” nos mercados financeiros e que ao final son fume. Ter un crédito dunha persoa que non pode pagar, en situación de insolvencia, é algo que un banco en condicións normais pode encaixar sen problema. O asunto cambia cando estamos a falar de milleiros de créditos, millóns de créditos insolventes; nestes casos son os propios bancos os que se van atopar en situación de insolvencia. O sistema financeiro ocultouno todo o tempo que puido, foi falsificando as contas coa complicidade do sistema de regulación e das auditoras das empresas e dos bancos, pero o problema estaba aí, non se podía ocultar indefinidamente, polo que comezan a aparecer os problemas. Como boa parte do negocio financeiro se fai entre os bancos, todo o mundo acaba sabendo da súa propia historia e intúe cal pode ser a historia do veciño. Iso acaba provocando no 2007 esa crise de confianza xeneralizada dentro do sistema bancario. Os bancos deixan de prestarse os uns aos outros, porque todos cren que o banco de enfronte está tan endebedado que non sabe se en 15 días vai dar en creba e, polo tanto, non lle vai poder devolver o diñeiro. Así comézase a cortar a billa do crédito e o mercado interbancario deixa de funcionar co que todos os que operan no sistema financeiro deixan de ter recursos para seguir operando.

Iso é, basicamente, o que provoca o estalido da burbulla financeira de endebedamento. Como esta burbulla estaba asociada maioritariamente a un endebedamento para a compra de vivenda, un endebedamento canalizado fundamentalmente cara o investimento inmobiliario, o que fixera fora inflar o sector da construción e o sector inmobiliario durante anos.

Ese foi o modelo español e o modelo de algún outro país como Irlanda ou dalgún país do leste. Outros países non entraron da mesma forma nesta burbulla e, no seu conxunto, Europa non está nas mesmas circunstancias que os EEUU. Ademais o modelo inmobiliario galego non é o mesmo que o USA, como non o é en Francia, nin en Alemaña, nin, en xeral, nos países nórdicos. En todo caso, España, Irlanda e EEUU si teñen un tipo de problemas parecidos debido ao protagonismo adquirido polo sector inmobiliario no crecemento destes últimos anos.

A crise deste sistema vai asociada á crise do sector inmobiliario porque o crecemento dese sector estaba apoiado nun endebedamento tanto dos clientes finais que compraban ou ían comprar, como das propias promotoras e construtoras que financiaban tamén as operacións con créditos do sistema bancario. Cando isto pincha, pinchan as dúas burbullas porque están infladas co mesmo bombín.

Este é o momento no que estamos. O que realza a súa importancia é que esta crise dáse, de forma principal, no corazón do sistema económico, nos EEUU e ao darse no corazón do sistema e, máis aínda, no corazón do corazón que o sistema financeiro americano, isto convértese nun problema de todo o sistema financeiro mundial, que está altamente globalizado. Como ben sabedes, se algún segmento da economía está globalizado ese é o financeiro.

Polo tanto, neste intre, está en crise todo o sistema financeiro mundial, porque está construído sobre a base do sistema financeiro norteamericano. Obviamente, iso non quere dicir que todos os bancos de todos os países teñan un nivel de dificultade exactamente igual ao que teñen unha parte dos bancos americanos ou británicos que se apoiaron especialmente nese tipo de créditos “subprime” e nos paquetes derivados. No caso de España parece que os bancos e caixas (por exemplo, Caixa Galicia) están moi comprometidos no sector inmobiliario, financiando as grandes operacións urbanísticas e a millóns de particulares pero parece que polo menos non están tan expostos na “titulización” dos créditos porque o Banco de España lles veu poñendo certas restricións. Pero aínda que sexa de forma desigual, a crise global de crédito acaba afectando a todos os sistemas financeiros do mundo e ao final todos están pillados.

A cuestión é -e esta é unha mensaxe importante para nós e sobre a que debemos reflexionar todos-: está claro que temos unha crise que arrinca no sector financeiro, que é obvia e que está recoñecida xa como unha crise profunda no sistema financeiro; esa é a faciana da crise que ocupa o 90% das páxinas nos xornais e das noticias na televisión nas últimas semanas. Por unha banda isto é bo porque a xente pode percibir claramente o fracaso dese modelo financeiro desregulado e especulativo pero tamén ten unha certa mensaxe subliminal, porque, do meu punto de vista, estanse a ocultar outras dimensións da crise, e cando se fai iso, ao tempo trabállase na liña de lexitimar unhas determinadas liñas de política e de compromiso do sector público.

Cando hai crise, de quen primeiro se acordan os financeiros neoliberais é do Estado, do gasto público, das axudas públicas... Cando as cousas van ben hai que destruír o sistema público, hai que desmontar o Estado, porque é unha carga e un embarazo para a economía. Porén, cando as cousas van mal, corren raudos ao seu colo. Neste momento, poñendo diante dos ollos de todo o mundo que o sistema financeiro está mal, que corre perigo e que con el corremos perigo todos, o que se está tratando de lexitimar é que o Estado vaia en auxilio do sistema bancario e do sistema financeiro. Ou sexa, que inxecte recursos nos mercados monetarios para que os bancos poidan seguir funcionando e bombeando algún outro tipo de burbulla e que poida haber inxección de recursos extraordinarios para bancos en especial situación de dificultade, como no caso dos que atravesan unha situación de creba. Así foi como se fixo no Reino Unido, onde o Northern Rock é nacionalizado en xaneiro de 2008, ou no caso de EEUU, onde algún dos grandes bancos (Bearn Stearns) son “semi-nacionalizados”, comprados por outros, pero poñendo os cartos a Reserva Federal. Tamén aquí se socializaron parcialmente as desfeitas de AFINSA, Forum Filatélico e outros chiringuitos financeiros. O feito de que se estea a pór o foco na crise financeira e non noutros apartados da crise, no fondo ten un interese político e estratéxico importante: trátase de convencer a poboación, os políticos e gobernantes de que hai que botar unha man, pór recursos e sacrificarse para poder garantir a viabilidade do sistema financeiro e para garantirlle a continuidade na obtención de beneficios, etc... Baste como exemplo esta proposta de Javier Gómez-Navarro, presidente do Consello das Cámaras: “creo que el papel fundamental que le corresponde al sector público, como primerísima prioridad, y repito lo de primerísima, es la de apoyar al sistema financiero español, de tal forma que este no estrangule a la economía y a nuestras empresas...”.

Pola contra, nesa operación hai un ocultamento ou unha secundarización doutras dimensións da crise que son igualmente importantes. Trátase, sen dúbida, dun ocultamento interesado.

Reparemos entón noutros aspectos da crise actual. Un dentro da propia crise inmobiliaria e outros nos mercados alimentarios e enerxéticos.

As outras dimensións da crise: enerxía, alimentos e materias primas

Para empezar, a crise inmobiliaria ten dúas dimensións: unha é no que afecta ao sistema financeiro, que é o que estivo bombeando créditos para a burbulla financeira; outra son as persoas, incluídas as persoas e familias de nivel humilde que se meteron nesa roda coa expectativa de poder acceder a unha vivenda. Obviamente, cando un plantexa solucións á burbulla inmobiliaria, non é igual que un vaia en auxilio dos bancos que conceden os créditos que en auxilio dos morosos, dos que son insolventes, dos que por irresponsabilidade súa e do sistema bancario se meteron nunha roda na que agora están pillados. Nese sentido o acento, para un sindicato, é obvio que hai que poñelo, en todo caso, na instrumentación de medidas que poidan axudar a aquelas persoas de baixos ingresos que están pilladas na roda hipotecaria para que o sobreleven e non quedar de por vida collidos aí. Entre outras cousas, unha suba dos salarios (e do salario mínimo), un subsidio de paro máis xeneroso, etc., serían medidas que irían nesa dirección. Outras, vencelladas ao propio mercado financeiro, serían igualmente de agradecer, sempre e cando non sexan aumentar máis os prazos ou os custos.

Pero é que hai outros dous fenómenos de gran alcance que están a ocorrer e que son igualmente parte da crise. Son a faciana emerxente da crise e plásmanse nos prezos. Na súa xénese teñen que ver, por unha banda, coa evidencia da crise financeira e inmobiliaria desde 2006 e, pola outra, coa conseguinte busca de novos nichos de negocio por parte do sector financeiro. Polo tanto, a busca de novos ámbitos de investimento para seguir facendo negocio está a crear novos e graves desaxustes nos mercados de enerxía e materias primas, provocando subas repentinas e espectaculares dos prezos. Así mesmo, outra parte das alzas de prezos neses mercados globais, que funcionan en dólares, teñen que ver con outro aspecto da crise: a crise financeira e económica de EEUU arrastra o deterioro da súa divisa (o dólar), de xeito que o prezos das mercadorías valoradas en dólares tenderán loxicamente a aumentar ao mesmo ritmo (pensemos que o dólar perdeu un 30% respecto ao euro nos dous últimos anos). O efecto é que estamos a vivir tamén nestes dous últimos anos, xusto cando comeza a pinchar a burbulla inmobiliaria, unha alza espectacular dos prezos do petróleo, até os niveis nos que estamos hoxe en día (116 $ barril, fronte aos 30 $ de 2004) e unha alza igualmente espectacular dos prezos dos alimentos: o trigo, millo, arroz e soia duplicaron os prezos no último ano (desde fins de 2006 a principios de 2008). Hai que advertir que na zona euro esta alza aparece amortecida precisamente pola revalorización do euro fronte ao dólar, o que nos está protexendo parcialmente desa espiral desbocada dos prezos.

A cuestión é: por que se está a producir iso neste xusto momento? Hai moitos factores, non un único factor. Hai factores do lado da oferta, hai factores do lado da demanda... No caso da alza dos prezos do petróleo hai un factor real que deriva dun incremento da demanda mundial de petróleo que non está sendo acompañada polo aumento da produción; aínda que ás veces os “opinadores” interesados din que é culpa da OPEP, que non quere incrementar a produción de petróleo, o certo é que esa non é a causa. Non! O problema non é que a OPEP queira ou non queira aumentala. O problema é que non hai capacidade de refino no sistema porque as empresas petrolíferas levan moitos anos dedicándose a maximizar beneficios a curto prazo pero sen investir a longo prazo. É dicir, non se están creando refinerías desde hai moito tempo, polo tanto a capacidade de refino non medrou seguindo o mesmo ritmo que a demanda.

O problema non está nos pozos petrolíferos; en que se queira cortar máis ou menos a billa... O problema é que non hai capacidade de refino no sistema porque as empresas do sector non investiron. Porque se dedicaron a obter beneficios a curto prazo, que é o modelo no que están: a máxima para os xestores neste marco neoliberal é “crear valor para o accionista”, é dicir, repartir dividendos altos a fin de ano. E iso é incompatíbel cunha estratexia de investimento a longo prazo.

Por outra banda, hai outro problema engadido e é que tanto os pozos como as refinarías que había en Iraq están a medio gas porque a guerra non lles saíu tan ben como tiñan pensado. O feito é que 5 anos despois do “éxito” e da “vitoria” anunciada urbi et orbi por Bush (misión cumprida!) resulta que a cousa segue bastante embarrancada. Hai aí un factor que impide o incremento da produción e do refino.

A maiores, hai un problema derivado do aumento da demanda por parte dalgúns países que están crecendo moito, como a economía China que consume petróleo importado pero, en todo caso, non deixa de ser aínda unha fracción relativamente modesta da produción mundial de petróleo. De feito, a maior parte do consumo de petróleo do mundo é americano.

Pero hai outra causa da alza dos prezos que ten que ver coa deriva do sector financeiro e nela está realmente a clave. Non é tanto que haxa un problema grave de escaseza de produción de petróleo senón unha burbulla de especulación en base á cotización dos futuros financeiros: futuros de petróleo e gas. Xustamente ese é o campo típico no que apareceron os mercados de futuros no pasado: materias primas e petróleo. Inicialmente naceron como un instrumento de estabilización dos prezos neses mercados (permitindo ás empresas compradoras unha maior estabilidade nos prezos das súas materias primas); pero na actualidade pasaron a ser un instrumento clave de especulación financeira, porque os que compran non o fan coa finalidade de garantiren un aprovisionamento no futuro senón que son bancos e fondos de investimento coa vocación de gañar comprando e vendendo como se fose calquera outro activo financeiro.

Efectivamente, nestes últimos anos o capital financeiro e os fondos de investimento empezaron a cambiar de sector, ao redor do ano 2006. Os grandes fondos de investimento deixaron de comprar fondos inmobiliarios; ao contrario, empezaron a vendelos porque consideraban que xa chegaran ao punto máis alto. E eses fondos, con toda a súa liquidez, empezaron a buscar novos nichos de negocio e, polo tanto, o que están facendo desde aí é inflando outra burbulla, a dos prezos do petróleo. Esa é a principal causa do aumento dos prezos do petróleo nestes dous últimos anos, porque o aumento dos prezos non está en relación, en absoluto, co aumento dos custos, nin con ningunha outra cousa que puidese xustificalo. Nin tan sequera con ese desaxuste oferta-demanda, que mencionamos pero que non é tan importante. O que hai é un xogo coas expectativas. Aí é onde invisten os fondos e están apostando a que o petróleo siga subindo. Na medida en que consigan que máis e máis capital invista en futuros relacionados co petróleo, este seguirá subindo, porque outros investidores (especuladores) queren entrar nese xogo e se se crea a expectativa de que o petróleo vai chegar aos 200 dólares, pois chegará aos 200 dólares. Porque seguirán entrando fondos e xente que quere investir coa expectativa de que, se cadra, chega aos 200 e entón poderá realizar unhas grandes “plusvalías”. O que aposta non aposta nunha casa de xogo senón que aposta no mercado de petróleos, aposta a que vai subir. Iso está traendo cara aí moitos recursos e iso está a provocar a alza dos prezos. Se os mercados de futuros funcionan coa expectativa de que nun para de un ou dous anos o petróleo poida acadar os 200 dólares o efecto será que xa no presente soben os prezos tratando de anticipar a suba futura (por iso pasou tan rápido de 40 dólares a 116 que está hoxe). Nese movemento os que entraron até o de agora están facendo moito diñeiro; deixaron de facelo nun lado (o inmobiliario) pero pasan a facelo noutro (no petróleo).

Algo semellante pasa nos mercados de materias primas e nos mercados de alimentos, en particular nos mercados dos produtos básicos da maior parte da poboación mundial, que son os tres cereais por antonomasia: o trigo, o arroz e o millo.

A metade da poboación do mundo vive a base de arroz, outra parte a base de trigo e outra a base doutros cereais; o resto son os cereais que comen os animais que logo comen as persoas. Ou sexa, que todo está na base da cadea alimentaria. Polo tanto, neses tres tipos de produtos está a maior parte do consumo en alimentación da totalidade da poboación do mundo. Pois de novo aí, na alzas dos prezos do sector alimentario nos últimos meses hai factores reais e financeiros. Factores reais hainos efectivamente porque as políticas neoliberais que se implementaron nos últimos 30 anos en todo o mundo conduciron a un deterioro xeneralizado do sistema agrario. Mesmo o que vemos nós diante dos nosos ollos, o desmantelamento do sistema agrario galego non é unha excepción; ocorre en xeral, en todo o mundo. Nuns sitios de forma máis acentuada e noutros menos, pero houbo un proceso de deterioro das condicións da produción agraria, deterioro da rendibilidade da produción agraria e, polo tanto, abandono progresivo da produción agrícola e gandeira de forma moi xeneralizada. Como consecuencia, ao cabo do tempo iso acaba provocando un problema de oferta e está habendo limitacións por ese lado. Por outro lado, hai tamén limitacións que teñen que ver co cambio climático e con ciclos climáticos que nos últimos dous anos provocaron secas e/ou inundacións en diferentes partes do planeta, dando lugar a malas colleitas de arroz e de trigo en China e en case todo o sueste asiático; algo semellante pasou coas colleitas de trigo en Rusia e nas ex repúblicas soviéticas.

Sexa conxuntural ou sexa máis estrutural -se realmente non se trata só dun ciclo de mal tempo senón do cambio climático que se consolida-, o certo é que aí houbo unha redución da produción importante, que afecta aos desaxustes dos mercados alimentarios e fai que os prezos tendan a aumentar. Ao mesmo tempo, tamén é certo que hai un aumento da demanda de alimentos por parte dalgunhas economías como son a chinesa ou a da India, que son moitos millóns de persoas que, na medida en que están crecendo fortemente, está mellorando o seu nivel de vida e, consecuentemente, tamén están aumentando o seu consumo e cambiando a súa dieta. Iso tradúcese nun aumento da demanda de alimentos a maior ritmo que no pasado. Polo tanto, hai algúns factores reais que explicarían parte dos movementos dos prezos nos alimentos, pero os prezos dos alimentos estivéronse movendo e estanse movendo a un ritmo que non garda relación realmente con isto. Son moito maiores dos que virían dun desaxuste oferta-demanda. En tres meses o prezo do arroz disparouse case un 100% e no último ano pasou de 400 $ a tonelada a principios de 2007, 500 $ a principios de 2008 e púxose en 1.000 $ en marzo de 2008. En apenas tres meses duplicouse o prezo do arroz e iso está na base da revolta violenta destes días en Haití e noutros países como Quenia ou Bangladesh... Subas idénticas obsérvanse no trigo, millo ou soia.

A cuestión é que a multiplicación dos prezos ten pouco que ver con esa demanda presente, porque realmente non hai desabastecemento. Se o desaxuste fose tan importante que empezase a haber problemas de desabastecemento, entón un podería entender que as alzas dos prezos fosen realmente espectaculares. Pero ese non é o caso. O problema é que no contexto descrito hai unhas expectativas alcistas que animan a especulación. E se a iso sumamos que se empeza a crear tamén un novo sector ligado á alza dos prezos do petróleo (os biocombustíbeis elaborados a partir de cereais) e que pasa a ser visto como un novo sector a partir do que se poden facer grandes negocios a curto prazo (entre outras cousas porque tamén conta con axudas públicas), entón podemos entender a dinámica de prezos destes alimentos nos últimos meses. Comezan a combinarse dúas cousas: un forte investimento do capital financeiro inmobiliario que sae desa burbulla cando empeza a albiscar o seu final en 2006 e que se vai redirixindo cara a aquí, cara aos proxectos de biocombustíbeis. Nos últimos anos as grandes construtoras españolas (Acciona, Jove, etc) convertéronse de súpeto en modelos de empresas verdes, ecolóxicas, que apostan polo medioambiente e as enerxías alternativas e comezaron a sacar investimentos do sector que estaba en crise, como moi ben fixo, por outra parte, o noso paisano Jove. Ben, pois os outros non eran máis parvos ca el, agás algúns aínda máis avarentos, e entón empezaron a dirixirse masivamente cara a estes novos mercados.

Efectivamente, isto crea unha expectativa de negocio e de evolución dos prezos destes alimentos que vai á alza pero non porque as compras medraran xa no curto prazo -porque toda a industria de produción de biocombustíbeis até o de agora é ridícula- senón máis ben porque hai expectativas de que a cousa vaia nesa dirección. Pensade que neste momento hai en marcha cinco proxectos de plantas de fabricación de biocarburantes en Galiza! E se hai expectativas, que ocorre? Que empeza a haber investidores que compran futuros de cereais, de millo, de todos os alimentos e materias primas alimentarias nos mercados internacionais, nos que realmente se determinan os prezos destes cereais. Cando empezan a comprar futuros, “produtos financeiros derivados”, referenciados a eses alimentos estase apostando por unha alza dos prezos neses bens; o miolo está en que cando nos mercados de futuros se aposta pola expectativa de alza dos prezos iso vai provocar unha alza de prezos xa no momento presente. A espiral ten que seguir xa que é a única forma de que os que entran no mercado vaian obtendo beneficios e de que esa obtención de beneficios sexa a que alimenta que outros máis veñan. É a mecánica típica e idéntica a doutras burbullas que se foron creando no pasado; os que estamos aquí temos certa experiencia vital e xa sabemos como é, pois xa vivimos varias.

Que consecuencia cabe tirar de todo isto? Que está habendo dous problemas reais que afectan ao conxunto da poboación que non son problemas económicos abstractos, senón moi reais, concretos e graves: encarecemento da enerxía -e todos somos consumidores de enerxía- e a alza do prezo dos alimentos, porque todos somos consumidores de alimentos e canto menores sexan os nosos recursos, máis importancia ten en termos relativos o encarecemento dos prezos destas dúas compoñentes. Pero, ollo!, non nos afectan só como consumidores senón que afectan tamén aos produtores agrícolas, que ven aumentar espectacularmente os custos dos combustíbeis e fertilizantes e, en especial, aos gandeiros/leiteiros, que ven como se dispararan os prezos dos pensos, sen poder trasladalos cara a diante. Pensade que unha vaca leiteira consome ao día uns 40 quilos de alimento, dos que 10-12 son pensos e o resto son forraxes que hai que laborar, sementar, recolleitar con maquinaria movida por gasóleo... En definitiva, trátase dunha lóxica case diabólica na que todos perden salvo os fondos especulativos e as grandes cadeas de distribución que monopolizan os mercados finais. Aí está xustamente a causa das protestas dos nosos labregos nas últimas semanas.

Estas son dúas dimensións concretas da crise actual que afectan en primeiro lugar aos traballadores e ás clases modestas. Porén, esta alza espectacular dos prezos non ten a presenza mediática que ten a crise financeira, e menos aínda o diagnóstico das súas causas, de tal forma que non se están tomando medidas de verdade nestes dous ámbitos. Non se están tomando e alguén terá que reclamar que se adopten, porque as medidas que realmente se están a adoptar, que son saír en auxilio do sistema financeiro, curiosamente, o que están é axudando a inflar estas dúas novas burbullas. Os bancos din “ai, que mal estamos, que estamos pillados nesta crise inmobiliaria e hipotecaria... que se inxecte máis diñeiro no sistema, que os bancos centrais inxecten cartos no sistema, que haxa mellores condicións de acceso ao crédito, que se volvan baixar os tipos de xuro para o interbancario... que volvamos ter máis recursos para operar... ”.

En definitiva, se os bancos e institucións financeiras teñen máis recursos para operar non os van investir no inmobiliario, obviamente, porque xa hai tempo que saben que está en crise. Eles van investir naquilo que teñen a expectativa de que vai subir. Se reparamos nas operacións dos mercados de futuros de alimentos de Chicago ou doutras prazas vemos que a entrada de fondos nos últimos meses foi espectacular e a alza de prezos vertixinosa, como xa dixemos.

O problema paradoxal é que eses recursos públicos de toda a sociedade, que chega aos bancos por esas inxeccións de diñeiro dos bancos centrais, están no fondo dándolle máis recursos ao sistema financeiro e bancario para inflar a burbulla dos prezos do petróleo e a burbulla dos prezos dos alimentos. É dicir, o que algúns plantexan como remedio á burbulla financeira estase a converter na causa dunha burbulla nova, que se infla a costa das condicións de vida máis elementais da poboación de todos os países, tanto dos ricos como dos pobres.

A consecuencia de todo isto combinado pode ser explosiva e desastrosa, agravando aínda máis as profundas desigualdades existente entre países e no interior deles. Acentuación dos problemas alimentarios, de pobreza e fame no terceiro mundo. A consecuencia de todo isto é a caída dos salarios e do nivel de vida para todos. Aquí en Galiza vimos vendo ese deterioro dende hai anos e dende a CIG levades un tempo precisamente (uns anos) traballando para corrixir esa cuestión do deterioro do nivel de vida pola vía da negociación colectiva, dos incrementos salariais lineais, sabendo que o IPC non contempla todos os elementos que inflúen no nivel de vida das persoas, etc; pero a pesar de todo iso o nivel de vida real dos tramos salariais medios e baixos estanse deteriorando. Nas condicións actuais, cunha inflación que como consecuencia destas dúas cousas está aumentando a un ritmo cada vez maior, a perda do poder adquisitivo dos salarios segue a ser aínda máis intensa. No caso dos países desenvolvidos o problema é ese. Porén, o problema da maior parte da humanidade, dese 40% que vive con menos de dous dólares diarios, vai ser obviamente moito máis dramático. Esta situación vai derivar nunha extensión das epidemias, da fame, que xa é un problema estrutural nunha parte do mundo, sobre todo en África e Centroamérica; diso virá seguramente unha xeneralización da violencia. Non é un augurio para o longo prazo, nin o desexo dun mal agoireiro, senón que é a realidade destes días, e non fai falta máis que ler os xornais para ver que en Quenia, en Haití, en Bangladesh... as revoltas están na rúa precisamente por iso. O problema é que se non se toman medidas que atallen de verdade a “inflada” destas dúas novas burbullas o agravamento vai ir a máis. E o certo é que esas medidas polo de agora non se están tomando, senón todo o contrario.

Conclusión: non é só unha crise financeira senón que ten unha dimensión real, que se está notando de forma clara no que respecta aos ingresos e ao poder adquisitivo da maioría da poboación. Aínda non se notou de forma importante no emprego, pero está empezando a notarse, o paro xa empezou a repuntar no primeiro trimestre do ano (a taxa de paro xa está no 10%). Cando se fala de recesión, de que a recesión vén logo, é algo que está cantado para os próximos meses e para o próximo ano nos EEUU e para aqueles países máis atinxidos pola crise inmobiliaria. Non quere dicir que aquí teñamos o mesmo grao de recesión, pero o que si está claro é que vai haber unha caída importante do nivel de actividade, complicada cunha inflación elevada.

De feito, como sabedes, as previsións que teñen na patronal da construción e nun sector amplísimo da economía do país que traballa para o sector de construción, como é o dos materiais relacionados (madeira, mobles, cerámica, pedra, aluminio e todo o que está asociado a ese conglomerado...), non son nada boas; as previsións que teñen para o 2009 son dun recorte da actividade brutal, despedimentos e de peches de moitas das plantas que abriron nos últimos anos... Polo tanto, iso é algo que está empezando pero que seguramente se vai agravar nos vindeiros meses. En todo caso, cómpre dicir tamén que o sector inmobiliario en Galiza non acadou a “exuberancia irracional” do Mediterráneo e o sector da construción non está tan centrado na vivenda como noutras partes do Estado español, xa que aquí conta cun soporte importante da obra pública en marcha (AVE, Transcantábrica, outras autovías, portos exteriores, creación de solo industrial, etc.). Isto dálle unha certo limiar de actividade por algúns anos. Pero o problema é que o 20% dos traballadores homes galegos están na construción; é unha proporción moi elevada!.

A idea central e clave que eu quería pór sobre a mesa é que hai que reclamar ás autoridades económicas que se fixen nestes aspectos da crise e que se tomen medidas nesta dirección e non para socorrer os que amasaron fortunas fabulosas durante a burbulla, como se está a facer. Esas fortunas fabulosas acumuladas na especulación en apenas 10-15 anos como os Jove, os Martín, os Florentino, os Rivero, as Koplovitz, El Pocero, Bañuelos, etc., non son os que precisan axuda e protección. En realidade para estes pode chegar un momento que deixen de seguir amasando fortunas no sector ao mesmo ritmo que antes pero iso non significa necesariamente que teñan perdas; máis aínda, a maioría deles escaparon a tempo da burbulla cara a outras actividades e se non o fixeron con todo o negocio si o fixeron con boa parte del. Polo tanto, sería un sarcasmo que os fondos públicos fosen socorrer a estas grandes fortunas.

As bases insostíbeis da acumulación no modelo neoliberal

Ben, esta era a “introdución” e coido que xa me estendín de máis. A mensaxe importante é que este é o resultado dunha opción do modelo económico e social que se inicia nos anos 80 co modelo neoliberal. Un modelo que precisa garantir os beneficios do capital en base a un crecemento que non se corresponde cun crecemento económico real. Pensade que as taxas de crecemento económico no período 1980-2007 son aproximadamente a metade (1,6% anual), como media, do que eran no período da posguerra a nivel mundial (3%). País a país hai moitas diferenzas pero a nivel mundial as taxas de crecemento nestas últimas décadas son moi baixas e, polo tanto, na medida en que as taxas de crecemento son baixas e o volume de capital cada vez maior iso tradúcese en que as taxas de beneficio obtíbeis do crecemento económico real das actividades produtivas son modestas. Que ocorre? Como garantir o aumento dos beneficios? Pois polas vías que se ensaiaron e que vimos de comentar.

Taxa de crecemento do PIB per capita mundial 1950-2004 (% anual)

Para que os beneficios se manteñan e poidan aumentar nese contexto de baixo crecemento é necesario conter os salarios; desregulación do mercado de traballo; precarización do emprego; flexibilización; redución do papel dos sindicatos na negociación colectiva; externalización de actividades; división do colectivo de traballadores e mesmo nalgúns casos deslocalización.

Outra forma de aumentar os beneficios é botar man da caixa dos recursos públicos, vía redistribución da renda, que sempre entendemos que era redistribuír dos que teñen máis para os que teñen menos. Pois non, o que se practicou nestes anos foi precisamente ao revés: redistribuír dos de embaixo para arriba. E iso non é un enunciado demagóxico ou unha simple metáfora. Cando examinamos os aumentos das rendas por tramos de ingreso obsérvase, nos casos de EEUU ou Reino Unido, que as rendas altas neste período experimentan aumentos espectaculares en tanto que as rendas baixas e medias apenas aumentan. Pero o que é máis grave aínda é que esa distancia é maior despois de pagar impostos que antes de pagar impostos. Isto obsérvase sobre todo no espectacular aumento do tramo do 1% máis alto da renda. Nos niveis baixos os aumentos de ingresos reais foron insignificantes pero, ademais, o problema é que aumentaron máis se o medimos despois de impostos a se o medimos antes e ese é o resultado en moitos países, nuns máis que noutros dependendo da profundidade das reformas neoliberais. EEUU foi moi lonxe niso, porque foi quen levou ao extremo a redución do tipo máximo no imposto sobre a renda, na redución do imposto sobre o capital, sobre o imposto de sociedades...

Porén, aumentaron os impostos indirectos que pagan todos por igual e non se reduciron os impostos para os niveis de renda medios ou baixos. Polo tanto, foi outra forma de manter os beneficios e o nivel de renda das clase altas. Foi unha redistribución inversa da renda. Aquí tamén ocorreu algo nesa dirección, posibelmente en menor escala, aínda que non temos tan bos datos para comprobalo. De feito, os datos dispoñíbeis amosan unha caída da participación dos salarios na renda total e un aumento espectacular das grandes fortunas pero tamén operaron algo como contención as políticas redistributivas de xeito que as desigualdades non se dispararon do xeito que o fixeron os países máis agresivamente neoliberais.

A outra característica central deste modelo é a financeirización, a autonomización e hexemonía do financeiro sobre a economía produtiva. A creación de todo un ámbito de negocio, de beneficio e de enriquecemento que non teña que ver para nada coa evolución da economía real, coa produción.

Efectivamente, desde os anos 80 o sistema financeiro autonomizouse en grande medida do sistema produtivo e comezou a facer o negocio fundamentalmente no ámbito dos mercados monetarios e financeiros e aí foi onde, nesa “economía de casino”, xogando nese ámbito, foi onde se acabaron amasando os grandes beneficios e as grandes fortunas. Sabemos que xogando co diñeiro só pode haber burbullas; sen investimento produtivo non hai crecemento económico real e creación de valor. Polo tanto, só hai posibilidade de obter beneficio xogando con diñeiro-diñeiro na medida en que sexan capaces de xerar unha expectativa especulativa ao redor dalgún elemento ficticio ou simbólico (mercados monetarios, títulos, futuros, etc) ou “proxectos de futuro” (private equity, capital risco, etc). Nese sentido, non deixa de ser dun cinismo refinado a petición do presidente das Cámaras que antes citei propoñendo axudar con fondos públicos ao sistema financeiro para que este “non estrangule a economía e as empresas”, como se no pasado tivese un grande compromiso ou como se os recursos os fosen aplicar para iso! Sen dúbida sería moito máis efectivo contar cunha banca industrial pública que si o fixese, se non fose o anti-dogma!

Nos anos 1990 foron as “puntocom”: todo o mundo falaba da “nova economía”, todo o mundo investía nas “puntocom” e aquilo subía como a escuma. Coa “nova economía” baseada nas TIC, o software e o comercio electrónico ía abrirse unha nova era na que se acabarían os ciclos e, polo tanto, os proxectos que tiñan algo que ofrecer nese ámbito tiñan o éxito garantido. Un mero programa de software algo enxeñoso, acabado de crear, podía cotizar a cifras fabulosas nese mercado de visionarios do futuro... Todo o mundo dirixiu cara a alí moitos fondos e houbo xente que fixo moito diñeiro con iso, moitos bancos, fondos..., pensade naquel Villalonga que Aznar puxo á fronte de Telefónica (“forrouse” con iso!). Pero como todo iso era en parte un bluff, chegou un momento no que resultou que se deron conta que estaban construíndo todo un suposto sector produtivo das “puntocom” sobre fume... e a burbulla estalou!

Logo comezaron coas outras burbullas (financeiro/inmobiliario) e agora están comezando outra nos mercados de futuros e produtos financeiros derivados; iso funciona e é un ciclo, é o ciclo durante o que se van acumulando entrantes até que iso chega ao máximo e a partir de aí se desincha, cunha lóxica idéntica á do timo dos negocios piramidais...

Esa foi a vía de escape que se construíu de forma deliberada para fuxir das baixas taxas de rendibilidade que se obtiñan na economía produtiva. Ese é o modelo no que estamos desde hai 30 anos e é o modelo no que corremos o risco de seguir, padecendo as consecuencias das novas burbullas que viñamos comentando: en torno á enerxía e ás materias primas e alimentos...

É importante ter consciencia e entender que non se trata dun problema conxuntural senón dun problema de modelo; un modelo que foron impoñendo ao mundo desde principios dos anos 80 (con Thatcher-Reagan-FMI) e a única forma de mantelo é seguir buscando un novo negocio ficticio sobre o que se poida argallar unha nova burbulla, para que tire seis, sete anos; catro, cinco anos en que se vai bombeando até chegar ao clímax e logo dous ou tres anos en que se desincha...

O que pode vir: a resposta neoliberal/neoconservadora

Estamos ante unha nova crise do modelo neoliberal. É unha crise máis profunda que calquera das anteriores que se teñen dado neste modelo. Iso non implica que por si mesma sexa a crise que marque o final do modelo neoliberal. Iso depende.

O modelo neoliberal é un modelo moi fráxil para garantir a acumulación de capital sobre a base de economía produtiva e, polo tanto, non é un modelo viábel a longo prazo. Pero o certo é que o modelo neoliberal é así desde os anos 80, e as recesións que houbo a principios dos 90 e a fins dos 90-principios do 2000 foron recesións tamén importantes e eran recesións que evidenciaban a insuficiencia, a inviabiliadade do modelo neoliberal. Pero iso non significou que o modelo neoliberal se viñese abaixo, desmontase ou desaparecese; o que ocorreu foi que despois de cada unha desas recesións cíclicas implementaron políticas e puxeron en marcha mecanismos que lles permitiran de forma temporal saír desa situación mediante a busca de novos espazos de valorización, de negocios rápidos, que eran esas sucesivas burbullas. Coa crise actual, que vai ser moi profunda, pode ocorre perfectamente o mesmo. A crise evidencia a inviabilidade real do modelo pero non quere dicir que o modelo se desmonte só nin que os que pilotan o modelo estean pensando en buscar un modelo alternativo.

Polo tanto, corrección si, pero non busca dun modelo alternativo de acumulación do capital. O risco é que volvan intentar tirar uns anos máis sobre a base desas burbullas ou algunha outra que se lles ocorra.

O desenlace depende como sempre da confrontación de modelos, de políticas e da correlación de forzas de quen defende un tipo de políticas e quen defende outras. O momento é propicio para dar un debate na sociedade sobre a situación e a inconsistencia deste modelo económico pero, cómpre ter presente que iso implica, en calquera caso, dar unha batalla política, ofrecer alternativas e demandar solucións que corrixan o que podemos diagnosticar como erros esenciais deste modelo. Todo depende da loita política e da correlación de forzas, así de claro, coma sempre e como todo.

Non creo que haxa ningún automatismo respecto da crise; se a conducen os mesmos -e até o de agora é así- non haberá cambio substancial do modelo. Pola contra, se a conducisen outros as oportunidades de ir noutra dirección son posíbeis. En realidade hai alternativas que non só son posíbeis senón que mesmo son cada vez máis necesarias.

É certo que hai algúns elementos do modelo, e niso non nos paramos moito, que poden mudar. Queiran ou non queiran os “guionistas” neoliberais. Un deses cambios é a súa configuración xeoestratéxica. Iso si pode estar ocorrendo nestes tempos. A profunda crise financeira americana, a baixa capacidade exportadora deste país, o seu déficit comercial cada vez máis grande, o enlamamento de EEUU na guerra de Iraq e en Oriente Medio, os custos que iso ten para a economía americana, o golpe duro neste caso ao corazón do seu sistema financeiro e que se plasma na debilidade do dólar, etc., pode efectivamente estar facendo que haxa algún cambio ou que se vaia cara a unha reconfiguración da economía mundial cun maior peso doutras áreas do mundo e unha perda de hexemonía de EEUU na economía mundial. Xustamente esa creba da hexemonía no económico están tratando de compensala cun fortísimo e expansivo gasto militar; porque EEUU, precisamente por iso, gasta máis en investimento militar que todo o resto do mundo xunto varias veces.

A economía de EEUU si pode estar enfeblecéndose e na medida en que China poida, neste transo, non saír excesivamente tocada, iriamos a un maior protagonismo mundial deste último país. Pero iso haberá que velo porque os seus mercados dependen xustamente de EEUU e de Europa, cara a onde van dirixidas en boa medida as súas exportacións; tamén é certo que China ten aínda por explorar unha marxe grande de creación de mercado interno, con 1.300 millóns de chineses. Se os chineses -que non son nada parvos na condución do seu proxecto estratéxico- teñen éxito, é posíbel que a medio prazo consigan restarlle peso a EEUU na economía mundial de forma importante. Europa podería xogar tamén un certo papel nese escenario, pero non ten vontade de xogalo con todas as consecuencias, máis ben parece ter vontade de continuar de aliado fiel de EEUU. Por iso, coido que o único cambio xeoestratéxico importante que pode haber é que China se converta nunha grande potencia económica e iso cambie algo as regras de xogo na economía mundial. Pero iso tampouco implica necesariamente un cambio de modelo, só un cambio na configuración internacional, cambio de correlación de forzas estratéxico porque o modelo chino nin é exportábel nin é contraditorio co modelo neoliberal; ao contrario, convive bastante ben con el e por aí tampouco podemos pensar que puidera vir a viraxe.

Polo tanto, cambiar as políticas do modelo de acumulación pasa pola dinámica política que haxa dentro de todos os países. A configuración de novas correlacións de forza dentro dun número importante de países sería a condición clave para forzar a viraxe do modelo neoliberal. En Latinoamérica están tendo lugar cambios importantes na dirección de superar ese modelo e ese será un dos grandes factores que creará efectivamente dificultades de viabilidade do modelo neoliberal, pero noutros sitios non está iso en causa de forma tan clara. Polo tanto, coido que hai que traballar nesa dirección pero non me faría demasiadas ilusións de partida polo feito de que a crise, en si mesma, trouxera un cambio no modelo neoliberal.

De feito, o que si é interesante é observar cales son os movementos dos que pilotan neste momento o corazón do sistema e tomar nota diso para non errar na batalla política. Cal está sendo a reacción dos neoconservadores, da extrema dereita neoliberal á crise? Reparade, hai un certo paralelismo na resposta á crise de 2008 e a que se lle dera á crise de 2001. A esta respondéuselle coa guerra de Iraq, que como ben sabemos non foi tanto polas Torres Xemelgas, porque era obvio que non tiñan nada que ver unha cousa e outra. A guerra de Iraq cumpría unha función moi importante no marco do proxecto de hexemonía americana pero tamén como un instrumento para a superación dalgún dos problemas da recesión de 2001:

1º Era unha guerra que buscaba o control de recursos petroleiros, sobre todo diante da ameaza de que outros países como China puidesen gañar influencia nesa zona para ter un acceso máis directo e garantido a estes recursos.

2º Tratábase, nesa situación de extrema debilidade do dólar de garantir a hexemonía da súa moeda cando estaba nacendo o euro. Tratábase de garantir que o dólar seguira sendo a moeda das operacións económicas, comerciais e financeiras internacionais, porque ese papel do dólar era a condición indispensábel para que EEUU seguise sendo hexemónica e puidese seguir mantendo un nivel de vida e de consumo moi superior ao que lle permite a súa competitividade real. Con ese papel do dólar son quen de financiar un avultadísimo déficit comercial, comprando bens ao resto do mundo a cambio de darlle billetes. É máis barato producir billetes que coches ou tomates. Ese papel do dólar era clave e buscábase aseguralo co nesa guerra porque Sadam Hussein ameazaba con vender o seu petróleo en euros e así romper a hexemonía do dólar nos mercados petrolíferos.

3º Por outro lado había un obxectivo a curto e medio prazo importante que consistía en intentar saír da profunda recesión de 2001 nos EEUU. Como saír dela?: hai que incrementar o gasto, e como entende aumentar o gasto a dereita conservadora?, non aumentando servizos públicos, non aumentando o gasto en benestar social, senón xustamente aumentando o gasto militar (en cuxas industrias está o núcleo duro do poder neoconservador!). Esa estratexia de ir á guerra de Iraq cumpría o obxectivo de tirar da demanda para todo un sector industria e de servizos importantísimo, que supón aproximadamente un 30% da economía americana, que está ligada ao negocio militar. Ese tirón da demanda vía gasto público militar pretendíase que relanzase a economía e permitise a saída da recesión. Obviamente en principio os que impulsaban a guerra de Iraq esperaban que o resto do mundo lles financiase o groso dese gasto. A sorpresa foi que a maior parte do mundo non os acompañou nesa aventura e, polo tanto, tiveron que comer eles a maior parte do gasto militar, que acabaron tendo que financialo acudindo ao resto do mundo pero non gratis senón pedindo crédito.

No 2008 o patrón de resposta é bastante parecido. Estades vendo que se están a plantexar algún tipo de reformas no sistema financeiro en EEUU. No cumio da semana pasa en Washington do G-7 co Banco Mundial e o Fondo Monetario Internacional, á cal invitaron aos seis grandes bancos do mundo (evidenciando de paso o carácter profundamente “democrático” da deliberación dese tipo de “órganos”!), plantexan unha batería de 64 medidas.

As reformas que están a formular son bastante modestas, de curto alcance e destinadas a resolver basicamente problemas de funcionamento do sistema financeiro, sobre todo para devolver algo de confianza nun contexto no que se descubrira que as contabilidades estaban sistematicamente trampeadas, a creatividade financeira dera lugar a produtos opacos dos que se descoñece o verdadeiro valor e risco incorporado, etc. Polo tanto para devolver un mínimo de credibilidade aos mercados e garantir unha mínima confianza entre os bancos resulta imprescindíbel introducir certas normas, certo control e certa vixilancia. Nese eido pouco máis. Pero, ao mesmo tempo, cando Bush fai un anuncio dunha desa medidas relativas ao sistema financeiro fai tamén un anuncio de cousas noutra dirección, a proposta deles segue a ser ou volver ser pedir un aumento do gasto militar. Cando se fai o anuncio de que a Reserva Federal fixese algún tipo de control maior, supervisión das entidades financeiras e das grandes empresas, ao mesmo tempo fixo o anuncio de que pedía a OTAN un maior compromiso na “guerra mundial contra o terrorismo”. De feito, a reunión da OTAN en Bucarest celebrouse unha semana antes da reunión do cumio de Washington do G-7 e nela acordaron precisamente medidas nesa dirección: todos os países da OTAN, ademais de incorporarse novos países do leste europeo, referendaron o plan estratéxico militar que vén defendendo EEUU, que pasa entre outras cousas polo novo “escudo anti-mísiles” en Europa. Pero ademais de ser controlado por eles vai ser tamén feito por eles e pagado polos europeos, co cal toda Europa vai financiar o que leva consigo I+D, produción e posta en marcha dese sistema. Un gran negocio para o complexo industrial-militar americano!

Por esa vía, alén de garantir a hexemonía no militar e no político vaise garantir que definitivamente Europa pague parte do gasto militar a EEUU. Esa é unha compoñente importante, de novo, do tirón para sacar a economía americana da recesión. Parello a iso, estes días están a presentar o proxecto de orzamentos para o 2009 (nos EEUU), que recolle un aumento espectacular do gasto militar en EEUU. Imos ver que pasa porque os demócratas xa dixeron que non ían pasar por iso. En todo caso o que vai pasar é que o gasto militar vai aumentar, deixando clara cal é a dirección da resposta.

Polo tanto, ese é o tipo de respostas que está habendo pola parte neoconservadora. Por outra banda hai algo que é claro e é o que nun artigo dun asesor do Banco de Inglaterra que saíu hai un par de meses di que “mal que ben, o sistema de mercado non ten alternativa e, ollo!, porque a última vez que a humanidade intentou saír de aí foi a través da planificación centralizada e xa sabemos o que pasou”(por se acaso!). Recoñece que imos ter que reformar algunhas cousas canto á regulación, pero non imos matar a galiña dos ovos de ouro e iso está claro que é a resposta dos que pilotan a xestión da crise financeira nas instancias internacionais.

Todo o que se fala e que se anuncia mostra ás claras que hai algúns cambios que facer: mellorar a transparencia, mellorar a xestión do risco e mellorar a coordinación entre os reguladores. E con iso, xa está. Polo tanto, do único do que se trata é de darlle ou devolverlle algo de confianza ao sistema para que uns bancos poidan volver confiar nos outros, para que poidan facer negocios entre si. Diso é do que se trata, porque agora todos se ven como “cacos e roubóns” e non se poden fiar entre eles, porque non saben con quen están a xogar a partida. É coma se nunha partida de cartas dixeramos que hai que garantir que todas as cartas son da mesma baralla e de que non haxa xente que xoga con dúas ou tres barallas. E iso foi basicamente o que se acordou no cumio de Washington onde se reuniron o G-7 co BM o FMI e os seis grandes bancos do mundo.

Propoñen 64 medidas, que son na maior parte declaracións de boas intencións, de que ten que haber transparencia, pero ao final do que parece que se está a falar é de que a desregulación que se introduciu nos mercados financeiros na última década foi excesiva, fóisenos a man, pasámonos un pouco, algo de control ten que haber porque isto acaba nun sistema de absoluta falta de confianza, de descontrol... Polo tanto, imos regular algo. Algo é, no sentido de que se recoñeza que a desregulación, que é unha das bandeiras dos neoliberais foi un desastre e que efectivamente nesa carreira pola desregulación non hai xa para onde correr. Coido que é unha mensaxe importante e que hai que aproveitala, porque a pesar de todo, cando un escoita propostas concretas e medidas concretas, sobre todo aquí, seguen falando de desregulación, de desregular máis. Nun programa da televisión sobre a crise celebrado hai uns días á noite, a proposta do PPdeG era desregular máis o tema inmobiliario, liberalizar aínda máis o solo, liberalizar aínda máis as operacións financeiras... Tamén é a proposta do presidente da CEOE e da CEG. Aquí aínda non lles chegou a onda e aínda cren que o discurso ten que ser desregular aínda máis.

Nas alturas, en cambio, parece que esta idea de que a mensaxe da desregulación esgotou todas as súas posibilidades xa empeza a estar clara e asumida, cando menos a certos niveis e no discurso. Pero nas 64 propostas que saen do cumio de Washington, realmente non hai nada que apunte cara a unha reconsideración das bases do modelo neoliberal, máis aló do que ten que ver con isto.

O que está a ocorrer na práctica, que xa comentei ao principio, é que todas estas medidas que se están a adoptar ao final o que están é axudando a inflar esas outras burbullas que xa levan un tempo inflándose: petróleo, alimentos e materias primas. Dá a impresión de que tampouco hai reconsideración de modelo por parte dos investidores, porque están construíndo novas burbullas como vía de acumular.

Nun texto do Financial Times, portavoz da City, do centro neurálxico do capital financeiro inglés, agora acordan do sector público, necesitan axudas e din que “hai que organizar algún tipo de consorcios, entre as autoridades e o sector privado para mercar aquelas actividades que os bancos teñen en malas condicións”. A idea que propoñen é que o sector público se faga cargo dalgunhas urbanizacións, a ver se é posíbel que os bancos vendan ao sector público parte desas cousas que teñen en mala situación financeira; proponse ademais participar en investimentos conxuntos bancos-sector público, obviamente xa se sabe para que: para que uns poñan os cartos e os outros retiren os beneficios. Ese é o tipo de discurso que se está a implementar desde os círculos do poder económico e iso forma parte da súa loita política, tratando de naturalizar isto, de convencer de que este tipo de medidas -con sacrificios por parte do Estado e con recursos públicos- son necesarios porque vai no beneficio de “todos”.

Que facer?

Diante do cinismo e o descaro dese tipo de discurso dan ganas de “virar a mesa” dunha vez. A un certo nivel chegamos á convición de que hoxe máis que nunca hai que “virar a mesa”, darlle a volta ao taboleiro, porque levamos moitos anos soportando burbullas e burbullas que ao final o único que xeran é o enriquecemento dunha fracción moi pequena da poboación e un distanciamento cada vez maior dos dous polos da poboación, dos ricos e dos pobres. É certo que o que está a ocorrer da toda a lexitimación para erguer esa bandeira, conquistar a cabeza da xente co discurso da necesidade de superación de modelo; pero esa é unha loita política, unha loita sindical, unha loita ideolóxica, é unha loita de ideas a todos os niveis.

En todo caso, para que non quede esterilizada esa batalla política de fondo, coido que é necesario plantexar medidas concretas para afrontar a crise e, en todo caso, traballar na dirección de redefinir o modelo de acumulación, obviamente entendendo que todo isto é dentro dun marco de economía capitalista.

Que tipo de medidas serían as máis acaídas para ir nesa dirección no momento actual:

• 1. É importante entender que o tipo de política monetaria apropiada nestas circunstancias é a do control da inflación, do punto de vista monetario. A inflación é como un imposto para as rendas máis modestas, unha carga que pagan de primeiros os que teñen ingresos taxados ou negociados, ou sexa os asalariados e pensionistas. Se se dispara a inflación, os primeiros en pagar son o conxunto dos traballadores, co encarecemento dos produtos e servizos que ten que adquirir cada día. Neste momento, unha política monetaria que non sexa xenerosa inxectando diñeiro no sistema en favor do sistema financeiro, é positiva. É o que se debería demandar. Pero ao tempo esta política monetaria debe ser unha política monetaria que preserve a competitividade exterior das economías; non podemos deixar que EEUU xogue agresivamente con tipos de cambio da súa divisa baixos para gañar competitividade no exterior e nós ter tipos moi altos de forma que nos sexa cada vez máis difícil competir no exterior.
• 2. É necesario reclamar unha regulación a fondo do sistema financeiro na dirección de limitar realmente os fluxos de carácter especulativo, que se liberalizaron cada vez máis desde os anos 80 para acá; mudar iso implica, por unha banda, incorporar restricións legais aos fluxos de carácter especulativo e, por outra, eliminar os “paraísos fiscais”, que existen porque se quere que existan, pero é incríbel. É bastante máis fácil que bombardear Bagdad! Unha forma complementaria de reducir os incentivos aos fluxos especulativos é introducir algún tipo de imposto; os movementos altermundistas levan reclamando desde hai tempo a “taxa Tobin”, un pequeno imposto aos fluxos de capital internacional de tal forma que, polo menos, se reduzan os incentivos para realizar operacións puramente especulativas, sen custo e sen ningún tipo de consecuencia fiscal, como está a ocorrer na actualidade. Esta taxa pódese utilizar para o financiamento doutro tipo de actividades económicas produtivas e axudar de verdade á cooperación ao desenvolvemento.
• 3. Limitación a esa roda sen fin da enxeñería financeira no ámbito financeiro e bursátil. A creatividade noutros ámbitos da sociedade parece que é limitada pero no ámbito dos produtos financeiros parece que é ilimitada, de tal forma que parece que parte do que está pasando é o resultado desa grandísima creatividade para inventar paquetes de produtos financeiros que se acaban vendendo sen que ninguén saiba ou teña moi difícil saber o que hai dentro.
• 4. Algo que levamos reivindicando desde hai moitísimo tempo, pero non se fai nada, é que hai que favorecer e regular o estabelecemento de vínculos máis estreitos entre o sistema financeiro e o sistema produtivo e, en particular, no financiamento da innovación e das novas actividades. Un dos problemas gordos do sistema produtivo, en particular no noso país, é que ten dificultades para acceder ao financiamento a longo prazo e accede nunhas condicións que non son precisamente doadas. Iso é algo que hai que mudar para que as economías e os sectores produtivos poidan modernizarse, investir, crecer e, sobre todo, poidan innovar. Neste país lévase moito tempo dicindo que queremos moita innovación, moito I+D e todas esas cousas pero, por un lado, se onde se amasan fortunas é na especulación, quen vai investir na innovación? e, por outro lado, se o sistema financeiro non facilita recursos financeiros para innovación, non haberá innovación. A innovación, da que presumen as empresas, non pode depender só dos recursos públicos e o certo é que até o de agora a innovación nas empresas faise fundamentalmente a custo das axudas públicas (e en moitos casos recíbenas para iso e úsanas para cousas ben diferentes!). A cuestión é que un cambio cara a un tecido empresarial innovador pasa por un cambio dos vínculos entre o sistema financeiro e o sistema produtivo e as empresas produtivas.
• 5. Política fiscal de redistribución da renda: é moi importante. Cómpre facelo no sentido inverso ao que veñen facendo os neoliberais nestas últimas décadas e no sentido inverso ao que defenderon os neoliberais de dereita ou de centro nas últimas eleccións. Os grandes partidos españois (PP e PSOE) que se presentaban ás eleccións xerais ofrecían a eliminación do imposto do patrimonio, redución do tipo máximo do IRPF, eliminación do imposto de sucesións e de doazóns... é dicir, os impostos que pagan xustamente as fortunas ou a parte máis rica da sociedade. Hai apenas un mes, tanto o programa electoral do PSOE como do PP levaban medidas para afondar máis nas receitas de carácter neoliberal respecto da redistribución da renda. E, efectivamente, a eliminación do imposto do patrimonio foi un dos primeiros acordos do consello de ministros “socialista” unha vez constituído o novo goberno. É un retroceso enorme (que ademais resta autonomía fiscal ao Goberno galego porque é un imposto cedido). Temos que pór ao PSOE contra as cordas para que esa parte do programa electoral chegue a implementarse; máis aínda, hai que reclamar que se camiñe na dirección contraria. Hai que demandar un aumento do imposto de sociedades para empresas financeiras (especulativas), hai que mudar o trato fiscal extraordinariamente xeneroso das sociedades “private equity” e falso capital risco, hai que non só manter o imposto do patrimonio senón que hai que aumentalo e, sobre todo, facer que sexa efectivo para recadar das grandes fortunas, porque un dos aspectos máis obscenos do modelo neoliberal é a proliferación de grandísimas fortunas no mundo. E aquí en Galiza non estamos, nese sentido, fóra da onda (temos algúns dos primeiros espadas nas fortunas mundiais). Definitivamente, fai falta un imposto de grave as grandes fortunas.
• 6. Unha forma de facer política progresiva en materia impositiva e na redistribución da renda é perseguir a fraude fiscal e a evasión de capitais, porque quen ten posibilidade de defraudar ao fisco non son os asalariados con nómina, que non teñen ningunha posibilidade nin de escapar nin de defraudar. A fraude está en todos os demais ámbitos de negocio e particularmente no sector inmobiliario e nas grandes fortunas, que desvían os seus capitais e as súas rendas nos paraísos fiscais. E iso non é anecdótico. Non hai estimacións pero non me estrañaría que, se se evitase toda a evasión fiscal e a fraude fiscal, a recadación de impostos se duplicase.
• 7. Coido que hai que meter no debate o tema dos impostos indirectos (como o IVE) e hai que matizar as propostas sobre os mesmos. Na medida en que os impostos indirectos, e en particular o IVE, son esencialmente regresivos hai un certo discurso que se centra en demandar que se reduza o seu peso. Pero convén matizar: xogando con diferentes tipos para diferentes tipos de produtos poden incorporarse criterios de progresividade. Nese sentido, para facer unha política progresiva, debe reclamarse a redución do IVE dos bens básicos; pero tamén é progresivo se incrementamos o IVE dos bens dos produtos e dos servizos que consumen fundamentalmente os estratos altos da renda. Mesmo nese sentido pódense plantexar reformas do IVE que non reduzan a capacidade recadatoria do IVE senón que compensen as reducións nuns items con aumentos noutros. De feito hai algún estudo dun colega catalán, recollido nun libro do Seminario de Estudos Galegos coordenado por min hai un par de anos, no que propón unhas medidas concretas e detalladas para cambialo nesa dirección.
• 8. Por último, para rematar, dous tipos de medidas que son importantes e que veñen ao caso porque afectan a cuestións básicas da poboación, primeiro o que se refire a política de vivenda e logo as sectoriais. Efectivamente, estamos nunha situación paradoxal, porque hai un exceso de oferta de vivendas e por outro lado unha demanda insatisfeita. O problema é un problema de prezos e ingresos. Hai moita poboación que precisa unha vivenda pero non pode adquirir as vivendas que hai, as vivendas libres, porque son caras de máis. Polo tanto, para resolver ese problema hai moitas medidas complementarias pero basicamente a forma de atacar iso de raíz iría en dúas direccións: primeira, para atender esa demanda insatisfeita, que haxa en serio programas de creación de vivendas de protección oficial, de vivenda de carácter social máis baratas e a prezos inferiores ao mercado libre e na medida en que iso se faga, tamén é certo que iso pode amortecer un pouco o impacto sobre o emprego da caída do sector da construción e inmobiliario en xeral. Por outra banda, para favorecer o acceso de todas esas persoas que buscan vivenda a ela está promover de verdade ese mecanismo alternativo que non é o da propiedade senón o do aluguer. Aquí en Galiza a Consellaría de Vivenda (dirixida polo BNG) ten proposto medidas nesa dirección. Coido que nese sentido van ben orientadas e o que hai é que demandar que se implementen canto antes e que teñan recursos suficientes. En todo caso, coido que é o enfoque apropiado do problema.
• 9. Temos, ademais, que reivindicar políticas dirixidas ao sistema produtivo para a creación de emprego nas actividades produtivas. Dicía que vivimos unhas décadas de abandono da produción agraria, pois ben, situacións como actual amosan a importancia que ten a fortaleza dun sistema agrario. Nese sentido, o discurso da soberanía alimentaria é moi oportuno e importante. Non implica proteccionismo absoluto senón apostar por ter unha capacidade de produción agraria que cubra unha parte substancial das necesidades alimentarias básicas, con garantías de calidade e frescura. Ese discurso é o que con valentía ven defendendo o Sindicato Labrego Galego, que non sei se é compartido neste momento pola administración galega ou non, teño as miñas dúbidas sobre iso; en todo caso é cousa de todos converter ese discurso positivo nun eixo das políticas deste país. Tamén creo que cómpre pensar sobre os nichos de creación de emprego e de actividade de cara ao futuro; é certo que chegados ao punto no que está o mundo de hoxe en día non é doado atopar novos nichos de actividade ou de mercado, pero precisamente por iso hai que apostar por aquelas actividades novas que teñen futuro, que teñen posibilidades e que a sociedade desenvolvida que acadamos xustifican que se convertan nunha actividade específica. Nese sentido coido que a aposta por actividades de carácter medioambiental, pensar no medio ambiente como un sector que require recursos e traballo; polo tanto, a xeración de postos de traballo na súa xestión é moi importante. Loxicamente, aínda que só sexa por deixalo dito tamén, unha vez máis, é moi importante que haxa políticas de verdade, tamén desde o ámbito financeiro e non só desde o público, dirixidas a promoción de sectores, de industrias e de servizos avanzados. E nese sentido temos moito por andar, tanto a nivel autonómico como a nivel do goberno central. En particular, con respecto ao sistema financeiro, para promover actividades novas en todos estes ámbitos en Galiza temos que botar man dun instrumento do que non se está a botar man: as Caixas de Aforro. As Caixas de Aforro son competencia exclusiva da comunidade autónoma e, polo tanto, a súa regulación corresponde á Xunta de Galiza. Hoxe por hoxe son a metade do sistema financeiro en Galiza e unha orientación eficaz das súa actuación pode ofrecer grandes posibilidades. Polo tanto, rompendo coa moda neoliberal, desde aquí podíase elaborar unha nova lei de caixas para implementar unha estratexia de compromiso efectivo das caixas de aforro co sistema produtivo e obviamente nunha selección estratéxica dos sectores produtivos nos que interesa que participen. Nese sentido estamos no último ano da lexislatura do actual goberno autonómico e a miña principal frustración con respecto a este goberno é que non tocou nin unha coma da lei de caixas e aceptouse dunha forma absolutamente submisa o poder económico das dúas caixas, en particular de Méndez; é algo que está no debe deste goberno, en particular do PSOE, que é o responsábel da Consellaría de Economía. Coido que alguén ten que pór o tema enriba do tapete, porque os que xogan a unha relación submisa co poder non o poñen enriba da mesa. Alguén ten que poñelo e este é o momento. Obviamente, na medida en que se comeza a asumir que o sector financeiro hai que regulalo mellor, que mellor que aquí aproveitemos para retomar o problema da lei de caixas! Certo que nesta lexislatura xa non queda tempo para tramitar unha nova lei, canto tempo perdido!, pero é unha tarefa pendente de primeira envergadura e poderían adoptarse medidas mesmo no marco da lei actual.
• 10. Para rematar, pódese apostar por esa redistribución da renda e por unha mellora efectiva dos servizos públicos, de reforma da administración, de ruptura do corsé neoliberal que impide a creación de postos de traballo na administración, que está moi falta de persoal. Un dos problemas que temos agora mesmo nas administracións autonómica e local é que temos unha dificultade grande para cubrir a prestación de servizos, porque non hai persoal suficiente para iso. O mesmo cabe dicir de outros servizos públicos como a educación, a sanidade ou os servizos sociais. É algo que compre, sen dúbida, cambiar para crear emprego, crear riqueza e crear benestar para o conxunto da poboación. Certamente, en Galiza estamos por primeira vez, e da man do BNG no Goberno autónomo, creando unha rede de servizos sociais, en particular para nenos (galescolas) e para os máis vellos. É moi positivo que esa rede medre rápido, tanto polo que representa para o benestar xeral como para facilitar a emancipación da muller, ademais de crear un novo nicho de ocupacións. Cómpre, iso si, garantir que se creen nunhas condicións que garantan a preservación do seu carácter público.

En definitiva, a crise entre nós non fixo máis que comezar. Vimos duns anos de forte crecemento económico, asentado en grande parte nos sectores vencellados á construción, aínda que en Galiza en menor medida que noutras partes do Estado español. Os indicadores de crecemento xa empezaron a amolecer, aínda que até hoxe están entre os elevados (3,8% no primeiro trimestre de 2008); o investimento leva xa algún tempo caendo; o paro empezou xa a repuntar, polo de agora lixeiramente, situándose ao redor do 10%. Pero avecíñanse tempos duros, con perdas de empregos e inflación; moita xente terá dificultades para facer fronte ás mensualidades das hipotecas (o 21% dos fogares están hipotecados); será difícil preservar a capacidade adquisitiva dos salarios (o 45% dos fogares viven con menos de 1.500 euros mensuais)... Pero serán tamén tempos de oportunidades para a loita política, para reunir forzas para dar cabo a ese modelo neoliberal que ameaza con arruinar a vida de moita xente no país e no planeta e que mesmo trae consigo riscos crecentes de confrontacións bélicas e recortes de liberdades. Nesa batalla a dinámica económica vai pesar, sen dúbida; as urxencias do día a día van condicionar a resposta dos traballadores, pero o eido crucial vai situarse, coma sempre, na batalla de ideas e na capacidade para chegar á cabeza da xente con proxectos alternativos.

* Xavier Vence Deza é Catedrático de Economía Aplicada da Universidade de Santiago de Compostela. É coordenador do grupo de investigación ICEDE (Innovación, Cambio Estrutural e Desenvolvemento Económico) e da Área de Economía do Seminario de Estudos Galegos.

Foi Director do IDEGA entre 1991-95. Foi profesor invitado en diferentes universidades estranxeiras e ten formado parte de diversos comités de expertos de organismos internacionais. Participou en diversos proxectos de investigación europeus, leva dirixidos numerosos proxectos de investigación sobre diferentes aspectos da economía galega e europea e leva publicados máis dun centenar de libros e artigos en revistas profesionais de ámbito galego e internacional (sobre economía da innovación e políticas tecnolóxicas, sistema galego de innovación, disparidades rexionais na UE, industria, servizos, mercado de traballo, sistemas produtivos e planeamento estratéxico, desenvolvemento local, etc.).

Entre os seus libros publicados destacan: Capitalismo e desemprego en Galicia (Xerais,1986), Economía de la Innovación y del cambio tecnológico (Siglo XXI, 1995), Wealth from diversity (Kluwer, 1996), Industria e Innovación (Xerais, 1998), Política tecnológica comunitaria y cohesión regional (Civitas, 1998), Unión Europea y Crisis del Estado de Bienestar (Síntesis, 1998), O fracaso neoliberal en Galiza (2005), Salarios e custo da vida (2005), Crecimiento y políticas de innovación (2007), Demanda de solo productivo en Galiza (2007), A situación actual do sistema galego de innovación Informe 2007.

Destaca tamén a súa colaboración en libros colectivos como: L’emploi en Espagne (1991), Informe sobre a pobreza en Galicia (Xunta, 1995), Innovations, Territoires et politiques publiques (L’Harmatan, 1996), Integration and global corporate strategies (Routledge, 2001), Galicia. Unha luz no Atlántico (Xerais, 2002), Tempos de Sermos (U. Vigo, 2003), Sistemas Regionales de Innovación (UPV, 2001), Innovación en la sociedad del conocimiento (2005), Radiografía de la investigación pública en España (2006), Tecnología, conocimiento y territorio (2006). Actualmente dirixe proxectos sobre O sistema galego de Innovación, sobre as pautas de innovación no sector servizos e sobre os Instrumentos de mercado nas políticas de innovación. Participa nunha rede europea sobre Políticas de Propiedade Intelectual (EPIP).